इटहरी। ताप्लेजुङको सिदिङ्वा गाउँपालिका–१, कालीखोलाको पाङ्दुवामा रहेको टार्जन खुदाङ लिम्बूको चौँरीगोठमा यतिबेला चौँरीको दुधभन्दा बढी छुर्पीको चर्चा हुन्छ । गोठमा उत्पादित दुधलाई प्रशोधन गरेर बनाइएको छुर्पी बिक्रीबाट उहाँले वार्षिक करिब १३ लाख रुपियाँ आम्दानी गर्दै आउनुभएको छ ।

३० वर्षीय लिम्बूका लागि चौँरीपालन परम्परागत पेसा मात्र होइन बरु परिवारको जीविकोपार्जनको मुख्य आधार हो । नौ वर्षदेखि व्यावसायिक रूपमा चौँरीपालन गर्दै आउनुभएका उहाँसँग अहिले ३० वटा चौँरी छन् । वर्षको करिब छ महिना पाङदुवाको गोठमा र बाँकी छ महिना सिदिङ्वा गाउँपालिका–१, सुरुमखिममा बिताउनुहुन्छ । जेठदेखि भदौसम्मको समय उहाँका लागि बढी व्यस्त हुन्छ । यही समयमा पाङदुवाको गोठमा चौँरीको दुध दुहुने, दुध प्रशोधन गर्ने र छुर्पी तयार गर्ने काम चल्छ । गोठ वरिपरि बाँस तथा काठका डन्डीमा झुन्ड्याइएका पहेँलै छुर्पीका लहरले उत्पादनको आकार देखाउँछन् ।

चौँरीको दुधबाट तयार हुने छुर्पी उहाँको मुख्य आम्दानीको स्रोत हो । उत्पादित छुर्पी प्रतिकेजी एक हजार एक सय रुपियाँसम्ममा बिक्री हुने गरेको लिम्बूले बताउनुभयो । पाङ्दुवामा उत्पादन भएको छुर्पी ताप्लेजुङका स्थानीय बजारसँगै सिक्किम, इलाम र बिर्तामोडसम्म पुग्ने गरेको छ । बजारको अवस्था सधैँ सहज भने छैन । चीनतर्फको नाका बन्द भएपछि छुर्पीको बजार व्यवस्थापनमा केही समस्या आएको उहाँ बताउनुहुन्छ । सुरुमखिम निवासी लिम्बू बाल्यकालदेखि नै चौँरीको गोठमा हुर्किनुभयो । बुवाले गर्दै आएको चौँरीपालनको जिम्मेवारी समाल्दै उहाँले यसलाई व्यावसायिक रूप दिनुभएको हो । “सानैदेखि चौँरीको गोठमा हुर्किएँ । बुवापछि यही पेसा समाल्दै आएको हुँ,” उहाँले भन्नुभयो ।

पाङ्दुवा क्षेत्रमा कालीखोला, सुरुमखिम र मेहेलेलगायतका स्थानका गरी १६ वटा चौँरीका गोठ छन् । यहाँका किसानले चौँरीको दुधबाट घिउ र छुर्पीलगायतका दुग्धजन्य पदार्थ उत्पादन गर्दै आएका छन् । हिमाली क्षेत्रमा पुस्तौँदेखि चलिआएको चौँरीपालन स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पेसा भए पनि पछिल्लो समय यसमा संलग्न किसानको सङ्ख्या घट्दै गएको लिम्बू बताउनुहुन्छ ।नयाँ पुस्ता चौँरीपालनमा आकर्षित नहुँदा परम्परागत पेसा सङ्कटमा पर्न थालेको उहाँको अनुभव छ । उहाँका एक छोरा र एक छोरी छन् । दुवै जना बिर्तामोडमा अध्ययनरत छन् । छोराछोरीले भविष्यमा चौँरीपालनलाई निरन्तरता दिन्छन् वा दिँदैनन् भन्ने निश्चित नभए पनि आफूले भने पेसालाई निरन्तरता दिने उहाँ बताउनुहुन्छ ।

चौँरीपालनमा आम्दानीसँगै जोखिम पनि उत्तिकै छ । पाङ्दुवाका चौँरी किसानका लागि वन कुकुर ठुलो चुनौती बनेको लिम्बूको भनाइ छ । गोठाला मिलेर वन कुकुर लखेट्ने गरे पनि वर्षमा २० देखि २५ वटासम्म चौँरी कुकुरले मार्ने गरेको उहाँ बताउनुहुन्छ । चौँरीका लागि आवश्यक आहार र चरन व्यवस्थापनमा पनि समस्या हुने गरेको छ । लामो समय गोठमा बसेर चौँरी चराउनुपर्ने भएकाले जनशक्ति व्यवस्थापनसमेत चुनौतीपूर्ण हुने गरेको उहाँको अनुभव छ ।सरकारले यसअघि छुर्पी उत्पादनका लागि आवश्यक फर्निचर उपलब्ध गराएको भए पनि पछिल्लो तीन वर्षयता त्यस्तो सहयोग प्राप्त नभएको उहाँले बताउनुभयो । उत्पादन बढाउन आधुनिक प्रविधि, बजारको सुनिश्चितता र सरकारी सहयोग आवश्यक रहेको उहाँको भनाइ छ । 

पछिल्लो तीन वर्षयता पाङ्दुवा क्षेत्रमा पर्यटकको आवागमनसमेत बढेको छ । ताप्लेजुङका विभिन्न स्थानसँगै दमक, इटहरी, धरान र पाँचथरबाट आउने पर्यटक चौँरीका गोठ हुँदै तिम्बुङपोखरीतर्फ जाने गरेका छन् । चौँरीगोठ हुँदै तिम्बुङपोखरी जाने पर्यटकका लागि यहाँको गोठ र छुर्पी उत्पादन आफैँमा आकर्षण बन्न थालेको छ ।